فوتبال، نه فقط یک بازی، که یک شور جمعی و پدیدهای فرهنگی است که همواره با لحظات غیرمنتظره و سرنوشتسازش در قلبها جای گرفته. اما در سالهای اخیر، موجی از تغییر، این بازی زیبا را درنوردیده است.
تکنولوژی کمک داور ویدیویی، یا همان VAR (Video Assistant Referee)، با وعدهی ریشهکن کردن اشتباهات داوری و اجرای عدالت مطلق، به مهمترین عنصر نوین در ساختار فوتبال تبدیل شده است. این ابزار مدرن، به مثابهی یک قاضیِ تمام بین، آمده تا تاریخسازترین تصمیمات را از چنگ خطای انسانی نجات دهد. با این حال، پرسش بزرگ و بحثبرانگیزی در ذهن هر هوادار و صاحبنظری شکل گرفته است: آیا این دقت بیعیب و نقص تکنولوژی، در مقابل، بهای گزافی را از فوتبال طلب کرده و روح هیجانانگیز و ماهیت انسانی این ورزش محبوب را کُشته است؟
این مقاله در نظر دارد تا با واکاوی دقیق تأثیرات VAR، به واکاوی این دوگانگی بزرگ و حساس بپردازد؛ تقابلی میان عدالت بینقص و شور بیپایان.
پشت پردهی VAR: آیا تکنولوژی، روح هیجانانگیز فوتبال را کُشته است؟
آغاز
فوتبال، این بازی زیبا و غیرقابل پیشبینی، همواره با شور و هیجان، تصمیمات بحثبرانگیز و اشتباهات انسانی عجین بوده است. اشتباهاتی که گاه مسیر تاریخ را تغییر دادهاند، از “دست خدا”ی مارادونا گرفته تا گل جف هرست در فینال جام جهانی ۱۹۶۶. اما در سالهای اخیر، یک مهمان ناخوانده به نام تکنولوژی کمک داور ویدیویی (VAR) وارد زمین شده تا این اشتباهات را به حداقل برساند. هدف والا بود: اجرای عدالت مطلق. اما آیا این قاضی مدرن، در کنار برقراری عدالت، بخشی از روح هیجانانگیز و ماهیت انسانی فوتبال را نیز قربانی نکرده است؟ این مقاله به بررسی عمیق این پرسش میپردازد.
تولد یک ناجی مدرن: وعدهی عدالت
ایدهی استفاده از تصاویر ویدئویی برای کمک به داوری، پس از اشتباهات فاحش داوری که مستقیماً بر نتایج بزرگ تأثیر میگذاشتند، قوت گرفت. انگیزه اصلی، ریشهکن کردن خطاهای واضح و آشکار داوران بود. پس از آزمایشات موفق در لیگهای مختلف و مسابقات دوستانه، VAR سرانجام در سال ۲۰۱۸ به طور رسمی به قوانین بازی اضافه شد و در همان سال، در جام جهانی روسیه به کار گرفته شد.
عملکرد و حوزهی دخالت VAR
VAR تیمی از داوران حرفهای هستند که در یک اتاق کنترل دور از زمین، با تماشای زنده بازی از زوایای مختلف، بر تصمیمات داور اصلی نظارت میکنند. پروتکلهای VAR کاملاً مشخص هستند و این تکنولوژی تنها در چهار مورد میتواند دخالت کند:
۱. گل شدن یا نشدن: بررسی آفساید، خطا یا هند در فرآیند به ثمر رسیدن گل.
۲. پنالتی بودن یا نبودن: بررسی صحت اعلام پنالتی یا خطایی که در محوطه جریمه رخ داده است.
۳. کارت قرمز مستقیم: بررسی خطاهای مستحق اخراج مستقیم. (کارت زرد دوم دخالتی ندارد)
۴. تشخیص هویت اشتباه: اصلاح خطای داور در دادن کارت (زرد یا قرمز) به بازیکن اشتباه.
فلسفهی اصلی آن “تأثیر زیاد، دخالت کم” بود تا از اشتباهاتی جلوگیری کند که تأثیر چشمگیری بر نتیجه مسابقه دارند. با این حال، حتی با وجود این قوانین مشخص، اجرای VAR به چالشهای متعددی در سطح جهانی دامن زده است.
چالش بزرگ: مرگ هیجان لحظهای
بزرگترین انتقاد به VAR، نه به اصل عدالتخواهی، بلکه به تأثیر ویرانگرش بر هیجان لحظهای بازی وارد است. فوتبال، یک جریان ۹۰ دقیقهای است که با ضربان قلب تماشاگران و بازیکنان هماهنگ میشود.
- کشتن شادی گل: در دوران پیش از VAR، به محض ورود توپ به تور، موجی از انفجار احساسات در ورزشگاه و مقابل تلویزیونها فوران میکرد. بازیکنان و هواداران بدون نگرانی از هیچ بازبینی یا خطوط میلیمتری، به جشن و پایکوبی میپرداختند. اما اکنون، هر گلی با یک سکوت اضطرابآور همراه است. شادیها به تعویق میافتند، معلق در هالهای از شک و انتظار برای تأیید نهایی. این وقفه، که گاهی تا چند دقیقه طول میکشد، بخش جداییناپذیری از هویت فوتبال یعنی شور و اشتیاق لحظهای را میکُشد.
- کند شدن جریان بازی: فوتبال به سرعت و عدم توقفهای طولانیاش شهرت دارد. دخالت VAR بازی را از ریتم میاندازد، خصوصاً زمانی که داور برای بازبینی صحنه به مانیتور کنار زمین مراجعه میکند. این توقفهای غیرطبیعی، جریان روان و جذاب بازی را مختل کرده و حتی حس کسالت را به بیننده منتقل میکند.
- تمرکز بر جزئیات میکروسکوپی: شاید بحثبرانگیزترین موضوع، آفسایدهای میلیمتری باشد. VAR با استفاده از خطوط مجازی، گاهی یک گل زیبا را به دلیل جلو بودن نوک کفش یا سر بازیکن به اندازهی چند میلیمتر، مردود اعلام میکند. اگرچه از نظر تکنیکی “عدالت” اجرا شده، اما بسیاری معتقدند این دقت بیش از حد، برخلاف ماهیت انسانی و تفسیرپذیر بازی است. این امر، تفسیر شخصی داور در زمین و تصمیمگیری بر اساس یک «اشتباه واضح» را کمرنگ کرده و بازی را به یک محاسبهی رباتیک نزدیک میکند.
روح فوتبال: نادیده گرفتن “فرهنگ اشتباه”
بسیاری از مخالفان استدلال میکنند که اشتباه داوری، بخشی از سرشت و فرهنگ فوتبال است.
- عنصر انسانی: فوتبال به خاطر غیرقابل پیشبینی بودن و عنصر انسانیاش محبوب است. داور در زمین یک انسان است و خطا میکند. پذیرش این خطاها، بخشی از درام بازی و موضوع بحثهای پایانناپذیر در کافهها و روزنامهها بوده است. این بحثها، این جدالهای کلامی، خود به بخشی از هیجان و جذابیت فوتبال تبدیل شده بودند. VAR با تلاش برای رسیدن به دقت ۱۰۰ درصدی، عملاً این عنصر انسانی و لایهی فرهنگی فوتبال را تضعیف کرده است.
- جنجالهای دراماتیک: آیا اگر در سال ۱۹۸۶ VAR وجود داشت و “دست خدا” مردود اعلام میشد، فوتبال هنوز هم همان قدر دراماتیک بود؟ اگر شوت فرانک لمپارد در جام جهانی ۲۰۱۰ مقابل آلمان، که با وجود عبور از خط دروازه گل اعلام نشد، توسط VAR تأیید میشد، آن بازی تاریخی همچنان در حافظهی جمعی باقی میماند؟ بسیاری از هواداران، درامهای بزرگ فوتبال را با اشتباهات داوری سرنوشتساز به یاد میآورند. در واقع، VAR با حذف این جنجالها، شاید بخشی از حافظه تاریخی و افسانهسازی فوتبال را نیز از بین برده است.
روی دیگر سکه: پیروزی شفافیت
با وجود تمامی انتقادات، نباید مزایای VAR را نادیده گرفت.
- کاهش اشتباهات فاحش: آمار نشان میدهد که VAR به طور قابل توجهی نرخ اشتباهات تأثیرگذار داوری را کاهش داده است. دیگر خبری از اخراج بازیکن اشتباه یا گلهای واضحی که به اشتباه آفساید اعلام میشوند نیست. برای مربیان و بازیکنانی که مستقیماً از نتایج متأثر میشوند، اجرای عدالت در تصمیمات بزرگ یک ضرورت است. همانطور که برخی کارشناسان میگویند: «عدالت، خواستنی است و مربیان و بازیکنان، عدالت را بر دلسوزی یا درام ترجیح میدهند.»
- جلوگیری از فریبکاری: بازیکنان حالا میدانند که دوربینهای متعدد، اعمال آنها را زیر نظر دارند. این امر باعث شده تا فریبکاریها و تمارضها در محوطه جریمه و خطاهای عمدی پنهان از چشم داور، دشوارتر شود. VAR به سلامت بازی و اجرای روح قوانین کمک میکند و فضای بازی جوانمردانهتر را تقویت میبخشد.
- شادی مضاعف: هرچند VAR شادی لحظهی گل را میگیرد، اما میتواند شادی تأیید شدن گل را به تیم بدهد، یا شادی یک تیم که گل خوردهاش با بازبینی مردود اعلام میشود. این انتظار پرهیجان برای اعلام تصمیم نهایی، نوع جدیدی از درام و هیجان را به بازی اضافه کرده که پیش از این وجود نداشت.
نتیجهگیری: عدالت در برابر جوهر بازی
VAR یک پدیدهی دو لبه است. از یک سو، با قاطعیت در حال مبارزه با بیعدالتیها و اشتباهاتی است که میتوانستند مسیر تاریخ فوتبال را تغییر دهند. از سوی دیگر، با کند کردن جریان بازی و از بین بردن هیجان آنی و لحظهای، به قلب تپندهی فوتبال یعنی احساسات خام و انسانی لطمه وارد کرده است.
VAR نشان داده است که میتوان بازی را عادلانهتر کرد، اما این عدالت هزینهای داشته است: کاهش درام و جادوی انسانیِ اشتباهپذیر. فوتبال مدرن، در یک دوراهی گیر کرده است: یا عدالت مطلق با خطر خشک و رباتیک شدن، یا هیجان محض با پذیرش اشتباهات فاحش.
شاید راه حل، نه در حذف کامل VAR، بلکه در بهبود پروتکلهای اجرایی آن باشد. کاهش زمان بازبینی، ارتباط شفافتر داور با تماشاگران و استفاده از VAR تنها برای “اشتباهات کاملاً واضح و فاحش” (و نه برای خطوط میلیمتری آفساید)، میتواند تعادلی ظریف بین «عدالت» و «جوهر بازی» ایجاد کند. تا آن زمان، بحث همچنان باقی است: آیا تکنولوژی، برای نجات فوتبال از بیعدالتی، روح هیجانانگیز آن را کُشته است؟ شاید باید بپذیریم که این جدال بین دقت تکنولوژی و احساسات انسانی، به خودی خود، به درام جدید فوتبال مدرن تبدیل شده است.
بخش پایانی
همانطور که در طول این مقاله به تفصیل بررسی شد، VAR پدیدهای دووجهی است که نمیتوان آن را به سادگی مردود یا تأیید کرد. از یک سو، این تکنولوژی با کاهش چشمگیر اشتباهات فاحش، به شفافیت و عدالت در تصمیمات کلیدی کمک کرده و از تضییع حقوق تیمها جلوگیری میکند؛ واقعیتی که برای مربیان و بازیکنان، ضرورتی اجتنابناپذیر است. اما از سوی دیگر، VAR با طولانی کردن وقفهها و از بین بردن شادی آنی و لحظهای گل، بخشی از درام و سرشت انسانی فوتبال را که با عنصر خطا و اشتباهات تاریخی گره خورده بود، قربانی کرده است. فوتبال مدرن در حال عبور از یک مرحلهی گذار است؛ جایی که باید تعادلی ظریف میان دقت ماشینی و احساسات انسانی پیدا کند. برای حفظ جادوی این بازی، شاید باید پروتکلهای VAR را بازنگری کرد تا مداخلات آن محدود به اشتباهات واضح باقی بماند و از وسواس در جزئیات میلیمتری کاسته شود. در نهایت، باید پذیرفت که این جدال میان عدالت و هیجان، خود به یکی از جذابترین مباحث و درامهای نوین در مستطیل سبز تبدیل شده است.
